Agresja u nastolatków – jak sobie z nią radzić?

Złość jest naturalnym uczuciem, które towarzyszy zarówno dzieciom i dorosłym. Są jednak takie momenty w życiu młodego człowieka, gdy ta emocja jest nasilona i często przejawia się pod postacią agresywnych zachowań. Jak zapobiegać agresji u dzieci? Jak radzić sobie z agresją u nastolatków? Zobacz, jakie są podstawy tych zachowań i co, jako świadomy rodzic, możesz zrobić, by je niwelować.

Czym jest agresja?

Agresja jest najczęściej definiowana jako działania, których celem jest wyrządzenie komuś krzywdy, straty lub wywołanie bólu. Może przejawiać się w formie słownej lub fizycznej. Działania, pod którymi przejawia się agresja mogą być skierowane nie tylko w inne osoby, zwierzęta czy rzeczy, ale także w samego siebie. Agresja może być jednym ze sposobów wyrażania złości i frustracji i właśnie tutaj zaczynają się problemy oraz wyzwania rodziców.

Pamiętaj, że dziecko, które obserwuje agresywne zachowania w domu, będzie uznawało je za naturalny sposób radzenia sobie z frustracją i trudnymi emocjami, których doświadcza. Rolą rodziców jest nauka dzieci takiego rozładowywania i kontroli uczuć, by te nie przeradzały się w agresję.

Wiem, że łatwo to powiedzieć, ale trudniej wprowadzić w życie, szczególnie wtedy, gdy w rozwoju dziecka następują momenty nasilonych zachowań agresywnych.

W jakim wieku nasilają się zachowania agresywne?

W rozwoju dzieci i młodzieży nasilenie agresywnych zachowań obserwuje się najpierw podczas pierwszych lat życia. Ataki agresji u dwulatka są zazwyczaj pierwszym zatknięciem się rodzica z nowymi zachowaniami dziecka. Agresywny przedszkolak to temat na osobny artykuł. Jednak w tym tekście chciałabym się skupić przede wszystkim na okresie adolescencji, bo to właśnie od 12 do 16 roku życia rodzice najczęściej zadają sobie pytanie: dlaczego dziecko jest agresywne. W tym okresie nasila się tendencja do podważania porządku świata narzucanego przez dorosłych, co w połączeniu z niedojrzałością emocjonalną sprawia, że nastolatek nie wie, jak radzić sobie ze zmianami. Oczywiście wszystkie te zachowania kształtują się od najmłodszych lat, więc w tym tekście znajdziesz porady, które są aktualne we wszystkich etapach życia Twojego dziecka. Ignorując sygnały, które pojawiają się od najmłodszych lat, trudno będzie pomóc dziecku radzić sobie z emocjami wtedy, gdy targa nim nastoletnia burza hormonów.

Dlaczego moje dziecko jest agresywne?

To jedno z tych pytań, które pewnie nieraz sobie zadawałaś, zastanawiając się nad istotą niepożądanych przez Ciebie zachowań u swojego dziecka. Wiem, że mimo najszczerszych chęci dziecko, a szczególnie nastolatek nie zawsze jest w stanie odpowiedzieć Ci na pytanie, dlaczego zachowuje się w dany sposób. Często to od zażyłości waszej relacji zależy też to, jaką odpowiedź usłyszysz. Zastanów się teraz, jak często rozmawiacie o emocjach w domu. Czy od najmłodszych lat starałaś się „chronić dziecko od negatywnych emocji”? Warto podkreślić, że nie istnieją dobre i złe emocje – każda z nich jest potrzebna i to właśnie my – rodzice powinniśmy uzmysławiać to dzieciom od najmłodszych lat. Zanim pojawi się agresja, są takie emocje, jak podenerwowanie, frustracja, złość i cały wachlarz uczuć o podobnym zabarwieniu. Dopiero później pojawia się agresja, jako efekt nieumiejętnego panowania nad całym spektrum emocji, które często to my – dorośli nazywamy je jako złe.

A gdyby teksty takie jak: „nie złość się”, „nie denerwuj się”, „bądź grzeczny” zamienić na prawdziwie szczerą rozmowę, w której uzmysłowimy sobie, dlaczego dana emocja się pojawiła i jak można sobie z nią poradzić?

Wiem, że często nam samym brakuje takiej autorefleksji, a co dopiero dzieciom, ale gwarantuję Ci, że słowa i odpowiednia komunikacja mają siłę, która wpływa nie tylko na naszą relację z dzieckiem, ale także na ich późniejsze życie.

Jeśli jednak do tej pory nie udało Ci się wypracować szczerej relacji albo coś nagle zmieniło się w okresie dojrzewania Twojego dziecka, zobacz, co mogło pójść nie tak. Do najczęstszych przyczyn zachowań agresywnych należą:

Brak poczucia miłości i bezpieczeństwa w domu.
Wyuczone radzenie sobie z frustracją czy złością, zaobserwowane w domu.
Problemy w szkole i w grupie rówieśniczej.
Niskie poczucie własnej wartości, które sprowadza się do punktu pierwszego.
Nowe, stresujące sytuacje, w których młody człowiek nie wie, jak się odnaleźć i nie może liczyć na wsparcie ze strony rodziców.
Choroby i traumatyczne wydarzenia.

Przejawy agresji u nastolatków

Problem z agresją nie dotyczy tylko nastolatków, ponieważ my dorośli często również nie nauczyliśmy się, jak radzić sobie z gniewem czy złością. Nie ma jednak powodu do zmartwień, gdy wszystko mieści się w granicach normy, a swoim zachowaniem nie krzywdzimy innych. Jeśli jednak człowiek traci panowanie nad sobą, reaguje przesadnie do sytuacji, wdaje się w konflikty słowne czy bójki, wtedy powinno pojawić się czerwone światło. To Ty jako świadomy rodzic masz odpowiednią wiedzę i doświadczenie, by zauważyć ten moment, w którym zachowanie nastolatka ulega zmianie i zaczyna być niepokojące. Nie każde odstępstwo od normy można wytłumaczyć okresem dojrzewania, dlatego warto obserwować i starać się rozumieć i być blisko. W tym czasie Twoje dziecko przeżywa silną socjalizację z rówieśnikami, ulega wpływom grupy rówieśniczej i stara się zaznaczyć swoją odrębność. Być może wasz kontakt jest mniejszy, ponieważ to, co kiedyś działało, nagle przestaje. Zmienia się język, jakiego nastolatek używa, zaczyna się proces naśladowania idoli czy liderów grupy. Spróbuj zrozumieć zamiast krytykować i nie przejmuj się na zapas. Twoja bliskość jest teraz szczególnie ważna, ponieważ w okresie dojrzewania kształtuje się pewność siebie Twojego dziecka. Gdy poczuje odrzucenie i brak akceptacji z Twojej strony, z większym prawdopodobieństwem mogą nasilić się objawy agresji, które widoczne będą nie tylko w domu, ale i w szkole.

Objawami, które dają powody do niepokoju są:

Wulgaryzmy kierowane nie tylko w stronę rówieśników czy rodzeństwa, ale i pedagogów, a nawet zupełnie obcych osób.
Akty wandalizmu.
Przemoc fizyczna – wywoływanie i branie udziału w bójkach.
Przemoc psychiczna – znęcanie się nad słabszymi, publikacja kompromitujących materiałów w internecie etc.
Autoagresja, w tym przejmowanie narkotyków czy samookaleczanie.

Agresja u nastolatków – skąd się bierze?

Jeśli na tym etapie zaczęłaś zastanawiać się, co robisz nie tak i jak mogłabyś to naprawić, pamiętaj, że agresja nie zawsze ma jasne podłoże wynikające z negatywnych przeżyć w domu. Często czynnik zapalny pojawia się przedszkolu, szkole lub otoczeniu rówieśniczym. Jednak warto pamiętać, że frustracja, która bierze się na przykład z braku poczucia uznania wśród rówieśników, poczucia niesprawiedliwości po teście w szkole czy z niespełnionej miłości nie przerodzi się tak szybko w agresję, jeśli w domu rodzinnym nastolatek otrzyma odpowiednie wsparcie, miłość i poczucie bezpieczeństwa. W wielu przypadkach agresja u nastolatka to wynik niedojrzałości emocjonalnej. Zmiany hormonalne wywołują wiele skrajnych emocji, które przerastają młodego człowieka, ale to właśnie rolą rodziców jest sprawić, by ten okres był możliwie jak najłatwiejszy. Otwarta komunikacja, chęć poznania świata dojrzewającego człowieka i nieocenianie jego postępowań mogą odwrócić ten okres o 180 stopni. Pamiętaj, że agresja nastolatka bardzo często może być wymierzona bezpośrednio w Ciebie. Jeśli poczuje, że za bardzo go kontrolujesz, oceniasz czy narzucasz własny punkt widzenia, będzie bardziej chciał zaznaczyć swoją odrębność. A w tym wieku to właśnie agresywne zachowania są dla niego najłatwiejszą bronią.

Jak zapobiegać agresji u dzieci?

Jeśli ze wszystkich porad miałabyś zapamiętać jedną radę, to niech będzie to ta: o wiele bardziej wartościowe jest wzmacnianie zachowań pożądanych niż surowe karanie zachowań niepożądanych. Pamiętaj, że agresja u nastolatków pojawia się i znika, a Twoje zachowanie zostanie zakodowane w dziecku na lata. Sama pewnie też powielasz wiele schematów, które świadomie bądź mniej świadomie przyjęłaś od swoich rodziców. Pomyśl, co irytowało Cię najbardziej, gdy byłaś w nastoletnim wieku. Mimo zmiany pokoleniowej, nie różnimy się od siebie aż tak bardzo i pewnie to, co doprowadzało do szewskiej pasji Ciebie, powoduje podobne odczucia w Twoim dziecku. I znów wszystko sprowadza się do szczerości i szczerej komunikacji, widzisz?

Jeśli agresywne zachowania dziecka zaczynają wymykać się spod kontroli, pamiętaj, że to właśnie w taki sposób może wołać o Twoją pomoc i zainteresowanie. Będąc świadomym rodzicem musisz odpowiednio zareagować i jeśli nie radzisz sobie sama, możesz skontaktować się ze mną. Poza doświadczeniem z pracą z nastolatkami i ich rodzicami, przechodziłam już okres dojrzewania z trzema moimi synami, więc temat jest mi naprawdę bliski.

Jeśli jednak sytuacja jest według Ciebie do opanowania i zależy Ci na tym, by w tym niełatwym okresie zrobić wszystko co w Twojej mocy, by nauczyć dziecko radzić sobie ze złością czy agresją, zostawiam Ci kilka rad jak postępować z agresywnym nastolatkiem.

Staraj się każdego dnia wprowadzać do domu atmosferę spokoju, wzajemnego wsparcia i zrozumienia. Zacznij od najmniejszych kroków – zadawaj pytania dotyczące odczuć i emocji, zamiast oceniać i komentować zachowanie nastolatka.
Skup się na okazywaniu miłości – nie tylko nastolatkowi, ale wszystkim domownikom.
Znajdź wspólną aktywność, która pozwoli rozładować emocje lub skupi uwagę dziecka na czymś innym.
Rozmawiaj jak najczęściej to możliwe – zaczynaj rozmowę, gdy dziecko jest spokojne, a nie w momencie, gdy zaczyna się kłótnia.
Wprowadź do waszego życia pozytywne afirmacje – powtarzaj nastolatkowi, że jest kochany, jego uczucia są dla Ciebie ważne, że sobie ze wszystkim poradzi. O niesamowitej roli afirmacji pisałam już tutaj.

Na koniec pamiętaj, by nigdy nie reagować agresją na agresję. Jeśli Ci się to kiedykolwiek zdarzyło, nie obwiniaj się. Przeczytaj raz jeszcze powyższe punkty i zacznij od początku. Ważne jest, by w tym procesie zmiany brała udział cała wasza rodzina, a szybko zobaczycie plony waszej wspólnej pracy.